Een theatrale performance van Elsbeth Vernout

Toen oral history deskundige en onderzoekster aan de Universiteit van Amsterdam Yvette Kopijn ruim vijftien jaar geleden begon met het verzamelen van levensverhalen van migrantenouderen en hun nakomelingen, ging zij er van uit dat elke herinnering en elke emotie te vertellen was. Sommige herinneringen zijn echter moeilijk onder woorden te brengen en kunnen bijvoorbeeld beter uitgebeeld worden. Theatermaakster Elsbeth Vernout ging daarom aan de slag met een aantal verhalen verzameld door STICHJI voor het project ‘Levensverhalen van Javanen in diaspora’ in het kader van 120 jaar Javaanse migratie, en creëerde een theaterstuk waarbij ze gebruik maakte van voorwerpen en zang om de verhalen te vertellen. Deze levensverhalen van Javanen in Nederland zijn verzameld door verschillende interviewers die getraind werden in de oral history methode van interviewen door Kopijn. De verzamelde levensverhalen zijn erg rijk en geven bovendien inzicht in de ervaringen van mensen met migratie en identiteit, zo blijkt ook uit de theatrale performance van Vernout en het live interview met Moek Samiran in het Bibit theater van het Tong Tong Festival.

Een nieuw leven in een nieuw land

Vernout neemt het publiek mee op een reis waarbij ze verschillende continenten aangaat. Een reis per boot van een dorpje in Java naar een koffieplantage in het Zuid-Amerikaanse Suriname. Een reis van Bakkie naar de grote stad Paramaribo. En ten slotte een reis van Suriname naar het koude Holland. Telkens een reis naar het land aan de overkant, tevens de titel van het stuk. Verteld en uitgebeeld vanuit het perspectief van een kind dat met zijn ouders meereist, wordt duidelijk dat het ervaringen zijn van maar liefst drie generaties Javanen.

Vernout begint, na het publiek als kolonist met een tropenhoed toegesproken te hebben, het verhaal van de migratie naar Suriname. Het leven in Java was hard, er was weinig geld. Een belangrijke beweegreden was dit om een bootreis van twee, bijna drie maanden te maken naar Suriname, een nieuw land waar het leven beter zou zijn. Al zingend met een doek om haar middel gewikkeld vertelt Vernout vervolgens het verhaal van een jongen die opgroeide in een klein dorp met een smal zandpad met slechts veertig huizen. Toen hij twaalf was mocht hij naar de stad om te studeren. Het was uren varen naar een wereld met een heel ander geluid. Een toilet, een douchekop, radio en elektrisch licht waren dingen die hij voor het eerst zag. De laatste reis heeft als bestemming Nederland. Met een sjaal om en al bibberend vertelt Vernout hoe de aankomst in Nederland was. Het was er koud en vol met witte mensen. De gegrilde kip, het verse brood en de toetjes oogden heerlijk in de grote supermarkt, de zachte bloemkool op het bord was daarentegen maar niks. Uiteindelijk vertelt Vernout door de ogen van een Javaanse jongere in Nederland hoe migrantenouders tegen een dilemma oplopen. Voed ik mijn kind Javaans of Nederlands op? De jongere zelf lijkt er niet mee te zitten en woont nu immers in Nederland. Hij verzint zelf liever een nieuw ritueel door een beetje grond van Java op het graf van opa in Sint Michelsgestel te strooien.

Van soto via saoto trafasi naar fusion chickensoup

Het zich verplaatsen van het ene land naar het andere is niet slechts het oversteken van fysieke grenzen, maar behelst veel meer dan dat. Migratie betekent ook nieuwe gewoontes, een andere taal, nieuwe studiemogelijkheden en verandering. Al was het alleen al vanwege de kippensoep die een hele gedaanteverwisseling ondergaat. Ingrediënten worden toegevoegd en sommige weggehaald of vervangen.

Betty, de magere kip van het erf, wordt in Suriname vervangen door een kip van de warung op de hoek. Toestemming om haar kop eraf te hakken is nu niet meer nodig. De trassi en sereh worden weggelaten, maar een maggiblokje en piment toegevoegd. Ook de bijgerechten zijn aangepast. Het recept voor de Nederlandse kippensoep is nog simpeler. De ingrediënten zijn slechts een pak Unox kippensoep uit de diepvries en een zelf gesneden lente-uitje. De moderne fusion chickensoup met kip van de biologische markt en vergeten groente vergt weer wat meer werk maar is dan zowel verantwoord als lekker.

Elsbeth Vernout laat door kippensoep als voorbeeld te nemen op een grappige wijze de weerslag die de meervoudige migratie van drie generaties naar drie landen heeft op de alledaagse werkelijkheid terugkomen in haar performance. Roerend in een mok cup-a-soup zingt ze mee met een lied over het vaderland. Wat nu het vaderland is, is niet precies duidelijk: Java? Suriname? Bakkie? Nederland? Of misschien wel Sint Michelsgestel?

Live interview met Moek Samiran

Geëmotioneerd door de voorstelling van Vernout neemt Moek Samiran plaats aan de tafel op het podium bij Yvette Kopijn voor een live interview. Het levensverhaal van Samiran was namelijk een van de verhalen waar Vernout haar voorstelling op baseerde.

Het leven in het dorp beschrijft hij als “fantastisch”. Hij leefde er tussen de Indonesische mensen die hij opa en oma noemde. Het dak van het huis waarin hij opgroeide was gemaakt van gedroogde palmbladeren. Als kind was hij ook wel eens stout en plunderde de manjabomen van de ouderen in het dorp. Naast Javaanse gezinnen woonde er ook een Hindostaans en een Creools gezin.

Het leven in het dorp was zonder zorgen totdat zijn vader op een gegeven moment met een kartonnen doos thuiskwam, waar Samiran zijn voet op moest zetten. Zijn vader tekende vervolgens de omtrek van zijn voet om daarmee passende schoenen te vinden. Hij zou naar de stad gaan. Paramaribo had hij nog nooit gezien en van auto’s had hij nog nooit gehoord. Het was een verdrietige periode, zijn voeten brandden in zijn schoenen, hij sprak slechts Javaans en geen Sranang Tongo zoals alle andere jongens in het internaat en een telefoon was er niet. Zijn ouders zag Samiran maar twee keer per jaar, met kerst en tijdens de grote vakantie. De belangrijkste motivatie van zijn vader om hem naar de stad te sturen kreeg Samiran jaren later te horen. Zijn vader wilde niet dat de kinderen ook in pinare zouden leven, en vond het daarom belangrijk om ze te laten leren.

Eenmaal in Nederland kreeg Samiran twee zoons met zijn vrouw. “Het aller-moeilijkste in Nederland is kinderen opvoeden”, zo stelt hij, “in een dorp worden kinderen door de hele gemeenschap opgevoed, maar hier sta je er helemaal alleen voor”. Hij zat dan ook met een dilemma en wilde bijvoorbeeld niet dat zijn kinderen hetzelfde probleem zouden krijgen dat hij had toen hij verhuisde naar de stad. Daarmee doelt hij op het probleem van aanpassen. Belangrijk vond hij ook dat zijn kinderen een goede opleiding kregen. Opvoeden van kinderen is thema dat ook erg leeft onder Indische Nederlanders, aldus Yvette Kopijn zelf Indische Nederlandse van de derde generatie. Samiran gaf zijn zoons naar eigen zeggen een half Javaans en een half Nederlandse opvoeding. In plaats van iemand met ‘hallo’ te begroeten, zeggen zij ‘dag oma’ en ‘dag opa’. Ook neemt hij ze mee naar kenduren en naar slametan. Verder zijn het Groningse jongens geworden, beide getrouwd met Nederlandse vrouwen. Ze hebben een goede opleiding genoten en de jongste is na wat omwegen uiteindelijk kok geworden. Voor zijn gevoel vindt Samiran ze toch nog wat opstandig en hebben ze af en toe een grote mond. Als opa van een kleinkind en een tweede op komst vraagt hij zich wel af of zij straks weten wie hun grootvader is en waar hij vandaan komt.

De ervaringen van Javaanse Surinaamse migranten, die op uiteenlopende manieren zijn gemigreerd, heeft Elsbeth Vernout goed weten uit te beelden in theatervorm waarbij verandering en aanpassing centraal stonden. Migratie en zaken die daar bij komen kijken zoals nieuwe gewoontes, aanpassen en het dilemma met het opvoeden van kinderen kwamen ook in het interview met Samiran naar voren. Het bleken onderwerpen die ook herkenbaar waren voor de mensen in het publiek, merkbaar aan het geroezemoes na een opmerking en instemmend “ja” tijdens de hele voorstelling. Al met al was het een leerzame, grappige en op sommige momenten ontroerende performance.