‘Omdat zij meer zijn dan een nummer’

Op de begraafplaats aan de Nieuwstraat in de gemeente Sint-Michielsgestel, worden sinds mid-jaren 70 van de vorige eeuw personen van Javaans-Surinaamse afkomst begraven. Gebleken is dat tenminste 75 van de daar begraven personen als contractarbeider uit voormalig Nederlands-Indië in Suriname waren gekomen.

In Nederland zijn op meerdere plaatsen contractarbeiders begraven, bijvoorbeeld in de omringende gemeenten van Sint-Michielsgestel en andere plaatsen in Noord-Brabant. Ook in Den Haag en in Amsterdam. Maar nergens is het aantal zo groot als in Sint-Michielsgestel.

Dit vinden wij (Stichting Comité Herdenking Javaanse Immigratie en Sambatangroep onderhoud begraafplaatsen Noord-Brabant) meer dan voldoende aanleiding om in gesprek te gaan met de gemeente Sint-Michielsgestel. Wij onderzoeken de mogelijkheden om rekenschap te geven van de geschiedenis van deze contractarbeiders, die door toedoen van Nederland naar Suriname zijn afgereisd. De tragiek wil dat een aantal van hen leiders hebben gevolgd die hen hebben voorgespiegeld dat ze vanuit Nederland de reis terug naar Java zouden maken. Tegen wil en dank zijn ze in Nederland gebleven, waar hun levensreis is geëindigd.

Wij hopen dat de Javaans-Surinaamse gemeenschap in Nederland zich geroepen voelt om dit samen met ons op te pakken. Op 20 maart gaan wij, in samenwerking met de dienstdoende ambtenaar van de gemeente Sint-Michielsgestel, de nabestaanden/ contactpersonen van de graven, overige familie en belangstellenden informeren wat wij tot nu toe hebben besproken. Wij gaan ook naar jullie luisteren en in goed overleg zullen wij bepalen welke vervolgstappen worden genomen.

Wil je de informatiebijeenkomst bijwonen? Dat kan. Wel vóór 11 maart melden via stichji.nl@gmail.com of via Whatsapp 06-20971300. Aanmelden is verplicht omdat de gemeente het aantal deelnemers van tevoren wil weten.

Terugblik 2021

Onder beperkende covid-19 omstandigheden, voerde STICHJI de werkzaamheden in 2021 voornamelijk online uit. De versoepelingen in de zomermaanden die duurden tot aan het begin van de herfst, maakten het mogelijk om enkele activiteiten live te laten plaatsvinden. Dit waren de hoogtepunten:
  1. Migratiegeschiedenis en cultureel erfgoed – publicaties

In 2020 heeft Hariëtte Mingoen, voorzitter STICHJI korte artikelen geschreven over verschillende onderwerpen die betrekking hebben op de migratiegeschiedenis en het cultureel erfgoed van Javaanse Surinamers. Ter gelegenheid van de herdenking van 130 jaar Javaans-Surinaamse geschiedenis, op 9 augustus 2020, werden de artikelen gedurende enkele weken gepubliceerd op de website van STICHJI. Op veler verzoek werden uiteindelijk zeven artikelen gebundeld in een boek, met de titel ‘Over verlies en overleven’; ISBN 9789082935660, dat in juni 2021 beschikbaar kwam.

Haar online lezing die op 27 maart 2021 is gehouden voor de Stichting Surinaamse Genealogie, is uitgewerkt tot een artikel ‘Gezondheid, Ziekten en vormen van Zelfzorg van de Javanen in Suriname’, dat in het SSG blad ‘Wi Rutu’ zal verschijnen in januari 2022.

In augustus verscheen in het Parool een opiniestuk van haar hand, dat mede werd getekend door Johan Raksowidjojo, voorzitter van stichting Javanen in diaspora Nederland, JID-NL. https://www.parool.nl/columns-opinie/opinie-vergeet-de-contractarbeid-door-koelies-niet-ook-dat-is-het-slavernijverleden~bf14871ce/.

Ook schreef voorzitter Hariëtte Mingoen, op verzoek van Rosemarijn Hoëfte, senior researcher KITLV Leiden en hoogleraar Geschiedenis van Suriname na 1873 aan de UvA, als co-auteur mee aan een artikel, getiteld ‘A double migration: The Surinamese-Javanese diaspora and connections to the homeland’ dat zal verschijnen in het blad Wacana, Journal of Humanities of Indonesia.

Migratiegeschiedenis – Begraafplaats contractarbeiders in Sint-Michielsgestel

In Sint-Michielsgestel zijn tenminste 75 contractarbeiders begraven. Dit heeft een inventarisatie, uitgevoerd door voorzitter Hariëtte Mingoen, in samenwerking met Nurman Pasaribu, coördinator Sambatangroep Begraafplaatsen Noord-Brabant, aangetoond.  De resultaten van deze inventarisatie is door STICHJI gepubliceerd in een boekje, met de titel ‘Omdat zij meer zijn dan een nummer’.

In Nederland is weinig tot niets bekend over de geschiedenis van de contractarbeiders die in Sint-Michielsgestel begraven zijn. Ook onder de Javaanse Surinamers zijn slechts de ingewijden die ervan weten.

Met de gegevens en de foto’s die gehaald zijn uit de database ‘Contractarbeiders uit Java’, van het Nationaal Archief, hebben de doden een gezicht gekregen. Dit is van belang om aan te tonen dat de begraafplaats aan de Nieuwstraat, vanwege de contractarbeiders die daar begraven zijn, een link heeft met de koloniale geschiedenis van Nederland.


Inventarisatie van de contractarbeiders die in Sint-Michielsgestel zijn begraven

Begraafplaats Nieuwstraat in Sint-Michielsgestel, waar de contractarbeiders zijn begraven.

Op 5 augustus 2021, werd het boekje overhandigd aan Eric van der Dungen, wethouder voor Beheer en Onderhoud en Openbare werken en Erik ter Heide, coördinator begraafplaatsen van de gemeente Sint-Michielsgestel. Door voorzitter STICHJI en Nurman Pasaribu, is bepleit om de begraafplaats te behouden als funerair erfgoed met een bijzondere geschiedenis. Bovendien is toestemming gevraagd voor het plaatsen van een monument dat recht doet aan zowel de geschiedenis van de Javanen in Sint-Michielsgestel, als de geschiedenis van de contractarbeid.

Op dit verzoek is positief gereageerd door de wethouder. Een vervolggesprek met Dhr. ter Heide vond plaats op 12 oktober, waarbij is afgesproken om in 2022 het gesprek voort te zetten met deelname van de families van de overledenen, zodat zij geïnformeerd worden over de bedoelingen.

Hariëtte Mingoen en Nurman Pasaribu bij de gemeente Sint-Michielsgestel
 
Cultureel erfgoed – Bijschrijving Surinaams-Javaanse gamelan in erfgoed inventaris Nederland

STICHJI heeft in 2021 de penvoering en coördinerende werkzaamheden die betrekking hebben op de bijschrijving van de gamelan in de immaterieel erfgoed inventaris van Nederland t.b.v. het Netwerk Surinaams-Javaanse gamelan, voortgezet. De werkzaamheden begonnen in oktober 2017 met consultaties in het hele land. Het proces leidde tot de daadwerkelijke voordracht in september 2020. De acceptatie van de voordracht werd door het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland – KIEN- bekend gemaakt op 10 december 2020.

De bijschrijving in de erfgoed inventaris moest echter nog worden bekrachtigd. Dit bestaat doorgaans uit de uitreiking van het bijschrijvingscertificaat door het KIEN. In verband met covid-19 werd besloten om de bekrachtiging uit te stellen tot 10 oktober 2021.

Om dit feestelijk te laten plaatsvinden zijn diverse, voornamelijk online, voorbereidingsvergaderingen gehouden met de gamelangroepen in het Netwerk. In het programma dat gepresenteerd werd, kwam de gamelan ruimschoots onder het voetlicht. De bekrachtiging vond plaats bij het Nederlands Openlucht Museum (NOM) in Arnhem. Voor de invulling van deze samenwerking zijn drie live bezoeken gebracht aan het NOM. Door de versoepeling van de coronamaatregelen was het mogelijk om de plechtigheid met aanwezigheid van het publiek te laten plaatsvinden.

Het publiek bij de ondertekening van het bijschrijvingscertificaat gamelan in het Nederlands Openlucht Museum Arnhem.

v.l.n.r. Pieter van Rooij, adviseur Erfgoedzorg KIEN; Orlando Kromopawiro, coördinator Netwerk Surinaams-Javaanse gamelan; Hariëtte Mingoen, voorzitter STICHJI tevens penvoerder voor het Netwerk ; Hendrik Heinrichs, voorzitter toetsingscommissie KIEN.

Orlando Kromopawiro en Roel Karijopawiro, ondertekenaar voor gamelangezelschap Trisno Soeworo, Rotterdam
De vlag die in het vervolg bij alle gamelanactiviteiten wordt uitgehangen als teken van de bijschrijving.

10 oktober 2021 is een bijzondere dag geworden door de synergie tussen de gamelangroepen en de fijne samenwerking met KIEN en het NOM.

De voorbereidingsbijeenkomsten en de uitvoering bij het NOM hebben aangetoond dat de verbondenheid tussen de gamelangroepen is versterkt.

Cultureel erfgoed- Samenwerking en steun aan Suriname

STICHJI verleende steun aan de Soeki Irodikromo Academie voor Kunst en Nijverheid in Suriname. De steun bestond uit een fondsenwervingsactie om de Academie in staat te stellen herstelwerkzaamheden uit te voeren. De Academie heeft geleden van meerdere inbraak waarbij vitale voorzieningen in het gebouw, zoals de elektrische meterkast en bedradingen, kunstwerken en materiaal zijn gestolen. Het gebouw had eveneens een renovatie nodig van het dak en de toiletten.

Via Facebook heeft STICHJI een oproep gedaan om te doneren. Om donaties te stimuleren werd het boek ‘Over verlies en overleven’ cadeau gegeven aan iedere donateur die vanaf € 40 en meer doneerde. De batikgroep van de Soeki Irodikromo Academie voegde aan het boek een batiktasje toe, waarmee de gezamenlijke inzet voor de fondsenwerving werd versterkt.

STICHJI droeg ook bij aan de kosten van de verscheping van schoolmeubilair naar Suriname. Het initiatief kwam van st. BARR die in Rotterdam van een school het meubilair kreeg. In Suriname is het meubilair geschonken aan de Nabawischool.

De batiktasjes, gemaakt door de batikgroep van de Soeki Irodikromo Academie, die met het boek ‘Over verlies en overleven’ cadeau werden gegeven aan donateurs.
De nieuwe, beveiligde meterkast
Het gerepareerde dak van de Soeki Irodikromo Academie.
Zorg voor ouderen

De maandelijkse informatieve-en recreatieve ontmoetingen voor ouderen konden sinds maart 2020 i.v.m. covid-19 geen doorgang vinden. Desalniettemin werd het contact met de twee woongemeenschappen voor ouderen in Den Haag onderhouden. Er was veel leed en verdriet door het overlijden van de voorzitter en enkele bewoners.

Bij woongemeenschap Wisma Tunggal Karsa verleende voorzitter Hariëtte Mingoen assistentie bij de verkiezing van nieuwe bestuursleden. Uiteindelijk zijn 4 nieuwe bestuursleden gekozen, die samen met de zittende penningmeester het huidig bestuur vormen. De nieuwe bestuursleden werden verwelkomd door de bewoners met een slametan, op 17 juli 2021.

Een bewonersvergadering op 14 oktober werd ook bijgewoond door Hariëtte Mingoen. Op de agenda stond de veiligheid in de woongemeenschap. Het plan was om op 27 december het jaar af te sluiten met de bewoners van de twee woongemeenschappen. Dit kon echter door de verscherpte coronamaatregelen geen doorgang vinden.

De slametan ter verwelkoming van het nieuwe bestuur van Wisma Tunggal Karsa
Weer bij elkaar, omdat het even kon. Enkele ouderen van de woongemeenschap Wisma Tunggal Karsa tijdens de versoepelingen in oktober 2021.

Dankwoord

STICHJI dankt allen die deze werkzaamheden mede mogelijk hebben gemaakt.     

Eigenwijze klanken 10 oktober 2021

Op 10 december 2020 werd al door het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland (KIEN) bekend gemaakt dat de Surinaams-Javaanse gamelantraditie wordt bijgeschreven in de immaterieel erfgoed inventaris. Vanwege Covid-19 is de officiële bekrachtiging van de bijschrijving uitgesteld. Op 10 oktober 2021 is het eindelijk zover dat wij het bijschrijvingscertificaat gaan ondertekenen.

Wij doen het in het Openluchtmuseum Arnhem met een culturele presentatie in het teken van de gamelan. Gamelanklanken luisteren zang, dans, poëzie en toneel op in Loods Goes. Daar kunt u in de buitenruimte ook genieten van live gamelanmuziek en Pop Jawa. U waant u in Javaans-Surinaamse sferen door de aanwezigheid van een warung waar u kennis kunt maken met Surinaams-Javaanse gerechten, lekkernijen en tropische drankjes.

Hou er wel rekening mee dat er een coronacheck plaatsvindt als u in het gebouw Loods Goes naar de presentatie wilt kijken.

Het is mogelijk om tegen korting kaarten te bestellen via de website van het Openluchtmuseum: www.openluchtmuseum.nl
Kies de datum, de tickets en een tijdslot en bij de ‘promotiecode’ de kortingscode GLMN1010 invullen. Er kunnen op 1 kortingscode maximaal 6 kaartjes worden gekocht.

9 Augustus 1890-2021


9 AUGUSTUS 1890-2021 # HERDENKING 131-JAAR GESCHIEDENIS VAN DE JAVAANSE SURINAMERS - MONUMENT IN SINT-MICHIELSGESTEL

‘OMDAT ZIJ MEER ZIJN DAN EEN NUMMER’

is de titel van het boekje (zie foto) dat Hariëtte Mingoen en Nurman Pasaribu op 5 augustus 2021, meenamen naar de gemeente Sint-Michielsgestel waar zij een gesprek hadden met de heren Eric van der Dungen, wethouder voor Beheer en Onderhoud en Openbare werken en Erik ter Heide, coördinator begraafplaatsen.
Het was een uiterst aangenaam gesprek over de bijzondere plaats van de gemeente Sint-Michielsgestel in de geschiedenis van de Javaanse Surinamers in Nederland.

Wat Sint-Michielsgestel zo bijzonder maakt, staat in het Voorwoord van het boekje:   

Tussen de mensen die vlak vóór en kort na de onafhankelijkheid uit Suriname naar Nederland emigreerden, bevonden zich ook Javanen. Op zich was dat niet bijzonder, ware het niet dat politicus Salam Somohardjo de verantwoordelijkheid van Nederland opeiste voor het lot van de Javanen. Zijn pleidooi gold vooral de generatie Javanen die door toedoen van Nederland uit Nederlands- Indië naar Suriname werd overgebracht om daar onder contract te werken op de plantages. Somohardjo dreigde naar Nederland te komen met de ouderen, wat ook gebeurde. Een maand voor de onafhankelijkheid van Suriname landde op Schiphol een gecharterd vliegtuig met ca. 350 personen, meer dan de helft senioren, onder leiding van politicus Dasiman.

Deze ouderen waren in de veronderstelling dat ze niet in Nederland zouden blijven maar de reis terug naar Java zouden maken. Daar hadden de Javaanse politici op gezinspeeld. Tegen wil en dank bleven zij in Sint-Michielsgestel waar zij werden opgevangen in het voormalige seminarie ‘Beekvliet’. De opvang duurde enkele jaren. Tussen de gemeente Sint-Michielsgestel en de rijksoverheid werd veel over hen gecommuniceerd. Het ging vooral om de vraag hoe het verder moest met hun huisvesting en zorg. Het oude seminarie was geschikt voor tijdelijke huisvesting. Er waren zorgen over de brandveiligheid. Ook waren er zorgen over de gevolgen voor de volksgezondheid. In 1984 brak er een grote brand uit en meer dan 45 ouderen moesten tijdelijk ergens anders worden ondergebracht. De schrik zat er behoorlijk in, ook omdat een dodelijke slachtoffer was gevallen. Hierop volgden acties. De ouderen gingen naar Den Haag om een petitie aan te bieden aan de toenmalige minister van Volksgezondheid en Welzijn. Na lang over en weer gesteggel tussen de gemeente Sint-Michielsgestel en de rijksoverheid werd het besluit genomen om een bejaardenoord voor de ouderen te bouwen. Pas in februari 1988, ruim dertien jaar na hun komst in Nederland, konden de bewoners van ’Oud Beekvliet’ eindelijk verhuizen naar hun zo lang gewenste onderkomen ‘Nieuw Beekvliet’.

Veel van de ouderen hebben de nieuwbouw niet overleefd. Zij overleden kort na hun aankomst in Sint-Michielsgestel en zijn ook hier begraven. Na hen volgden vele anderen die wel het geluk hadden om in het bejaardenoord te genieten van hun oude dag.

‘Nieuw Beekvliet’ is inmiddels geschiedenis. In 2016 werd bekend gemaakt dat het woon-en zorgcentrum verhuist naar Boxtel, waar het door zal gaan als het ‘Wereldhuis’. De verhuizing vond echt plaats in 2017. En zo werd een bladzij in de geschiedenis van Javaanse-Surinamers in Nederland omgeslagen. Het betekent tevens het einde van het verhaal van de opgevangen ouderen in het land dat ooit verantwoordelijk was voor hun reis naar een andere deel van de wereld waar zij een betere toekomst hoopten te vinden. Een bewogen geschiedenis die niet mag worden vergeten.

Als gevolg van deze ontwikkelingen in de geschiedenis zijn nergens anders in Nederland, behalve in Sint-Michielsgestel, een groot aantal Javanen van de generatie contractarbeiders, begraven. In totaal 50 zichtbaar aanwezig door de houten markeringen en monumenten die door de familie zijn aangebracht en ca. 27 wier graven in de loop der tijd zijn opgeruimd.

Het is onze plicht om hen te herdenken en hen de eer te geven die hen toekomt.

 

In Nederland is weinig tot niets bekend over de geschiedenis van de contractarbeiders die in Sint-Michielsgestel begraven zijn. Ook onder de Javaanse Surinamers zijn slechts de ingewijden die dat weten.

Met de gegevens en de foto’s uit de database ‘Contractarbeiders uit Java’, van het Nationaal Archief, hebben Hariëtte en Nurman de doden een gezicht gegeven. Zij hebben in de afgelopen maanden hard gewerkt om precies te achterhalen wie contractarbeider was en wie niet. Dit is van belang om aan te tonen dat de begraafplaats aan de Nieuwstraat, vanwege de contractarbeiders die daar begraven zijn, een link heeft met de koloniale geschiedenis van Nederland. Wij hebben bepleit om de begraafplaats te behandelen als funerair erfgoed met een bijzondere geschiedenis.

Om het directe verband met de koloniale geschiedenis zichtbaar te maken in het publieke domein, is ook gevraagd of de gemeente kan instemmen met een monument dat recht doet aan zowel de geschiedenis van de Javanen in Sint Michielsgestel, als de geschiedenis van de contractarbeid.

De wethouder reageerde positief op het verzoek. Afgesproken is dat een ontwerp wordt gemaakt en in overleg zal een plek voor het monument worden aangewezen. De gemeente onderkent de emotionele en historische waarde van de begraafplaats en verleent graag medewerking om de begraafplaats een facelift te geven, door bijvoorbeeld de vervallen naamborden te herstellen en de markeringen beter aan te geven. Dhr. ter Heide die voor het vervolg de contactpersoon zal zijn, wil graag spoedig een gesprek, bij voorkeur ook met familie van de overledenen, om het onderhoud van de graven te bespreken. Schoonmaak en onderhoud is noodzakelijk als de Javaanse gemeenschap in Nederland voor de begraafplaats de status van bijzonder funerair erfgoed wensen. De daad moet het woord volgen, bij het herdenken en gedenken van onze geschiedenis die begonnen is met de contractarbeid.

De inzet van Nurman Pasaribu en de Sambatangroep is ook aan de orde gekomen. Deze Sambatangroep heeft al jaren de begraafplaats vrijwillig schoongemaakt. De groep ziet echter graag meer betrokkenheid van de familie van de overledenen.

Bij de herdenking van 131- jaar Javaans-Surinaamse geschiedenis is bereikt dat de gemeente Sint-Michielsgestel bewust is geworden van de speciale betekenis van de begraafplaats. Wethouders en ambtenaren komen en gaan. Het is daarom goed dat de brief waarin het verzoek is gedaan voor een onderhoud, evenals het boekje en een gespreksnotitie, in de archieven van de gemeente worden bewaard. Zo wordt vastgelegd dat de begraafplaats een plek is met een bijzondere geschiedenis. Daarmee is het behoud gegarandeerd.

Rest ons als gemeenschap te werken aan de realisatie van het monument om in deze vorm ervoor te zorgen dat de geschiedenis en de sporen van de Javanen in Nederland, in het bijzonder in Sint-Michielsgestel, niet verloren gaan.

Hariëtte Mingoen, voorzitter STICHJI

Interview Sri Irodikromo

 

Op 8 juni jl. werd Sri Irodikromo tijdens een uitzending van Radio Bangsa Jawa geïnterviewd over de fondsenwervingsactie voor de renovatie van de Soeki irodikromo Academie.

Luister zelf, wat zij vertelt over de noodsituatie van de Academie. 
 
Doet u ook mee met deze actie om de Academie te redden? Elke Euro of SRD geldt!!
IBAN: NL10 INGB 0008648942, t.n.v. Stichting Comité Herdenking Javaanse Immigratie, Den Haag, onder vermelding van ‘Soeki Irodikromo Academie’ of op 
Rekening 5775809 bij de Surinaamse Bank t.n.v. Sri Irodikromo. 
 
Veel dank voor uw gift!